X Metjen Henricsen

X Willemina Vermeer

Bartholt trouwt zijn nicht. 

doop Wageningen 1703, overleden 9 november 1781 

x Johanna Anneveld 

* ca. 1705 – overleden Wageningen 13-2-1790 

Dochter van Jan Annevelt/d en Maria Leitink

Matthijs is gedoopt te Wageningen in 1703. Hij koopt zitplaats nr. 55 in de kerk voor Fl. 2,10 van Gerhardus Vulsend. Hij koopt dus ook een stukje aanzien. Ook betaalt de familie voor een begrafenis met “de groote klok”. De klokken, de grote dus, beierde bij de begrafenis van Matthijs. Anthonij van der Horst is Kerkmeester van Wageningen rond 1703. Hij is de “administrateur.”  

Vermelding verdient nog, dat in de kerktoren drie klokken hangen. 1. Een brandklok, 

hoog 1.10 m., ml. 1.18 m. Zij heeft als opschrift: ‘Jesus, Maria, Johannes. Anno domini 

MCCCCLXI. 2. Een luidklok, hoog 0,80 m., ml. 0,92 m. met het opschrift: "Me fecit 

Cyprianus Crans Janz. Amstelodami. Anno 1743". 3. De grote klok, hoog 1,10 m., ml. 

1,36 m. Het eerste randschrift van deze klok luidt: "Doer dat vyer byen ick gevloten. 

Peter van Tryer en Wyllem Evers hebben my gegoten". Een tweede randschrift: "Vivos Convoco, Mortuos Plango", en verder: "Voor de kercke tot Wageningen int jaer onsses Heeren 1627". 

De opkomst van de tabaksteelt na 1680 zorgt voor veel werkgelegenheid. De zwaar bemeste zandgronden bij de stad blijken zeer geschikt voor de verbouw van dit handelsgewas. Dankzij deze cultuur klimt Wageningen aan het einde van de achttiende eeuw op tot een van de rijkste steden van het kwartier van Veluwe.   

In de loop van de negentiende eeuw gaat de teelt van inlandse tabak echter, als gevolg van de invoer van tabak uit Amerika en uit Nederlands Indië, steeds verder achteruit tot zij rond 1900 geheel verdwenen is. 

 Matthijs  

X Johanna Anneveld.  

Johanna vertrekt met attestatie op 2-5-1760 naar Amsterdam. Matthijs leeft nog en gaat mee??? Dat moet nog uitgezocht worden.  

Matthijs en zijn kinderen groeien op in een Stadhouderloze tijdperk (1702 -1747), de tijd dat er een strijd heerst welke benoemd worden als de Gelderse plooierijen. De strijd tussen de protegés van Willem III (na het kinderloos overlijden van deze hardvochtige leider koos men buiten Friesland en Groningen geen nieuwe stadhouder en meer democratische gezindten. In 1707 zijn er onlusten wegens het benoemen van regenten waardoor er een expeditie Arnhemse corpsen naar Wageningen komt. De poorten worden beschoten en Wageningse burgemeesters worden gevangen genomen. 

Er zijn overstromingen van de Gelderse vallei door doorbraak van de Grebbedijk. In 1724-25 verschijnen er voor het eerst straatverlichting op palen. Wanneer het laatste kind Tjitske is geboren is er door Nijmegen en Wageningen gezamenlijk het Lexkesveer gekocht en wordt de Grebbelinie aangelegd. In 1755 verwoest een hagelbui het grootste deel van de tabaksteelt.  

Er wordt in de Rijn nog op zalmen gevist. Dhr. Hovestad wordt officieel aangesteld als zalmvisser op de Rijn en vangt  in 1777 143 zalmen, in 1781 slechts 1 en in 1782 waren het er 34. In 1795 wordt de stad bezet door het Franse leger. 1795-1813 Een deel van de stad is van de Bataafse republiek, koninkrijk Holland en Frans Keizerrijk. Het burgerrecht verliest zijn betekenis. De ambachtsgilden worden opgeheven.  

Matthijs vertrekt naar ’s Hertogenbosch  (garnizoenstad en Doesburg, idem) Nergens tref ik bewijs aan dat Matthijs in het leger zat. Den Bosch was een belangrijk vestingstadje als verbintenis tussen het noorden en zuiden(Fransen) alleen gedurende zijn verblijf heb ik geen tekenen van belang gevonden om daar te zijn.  

Kinderen:

1.Jenneke van Wijck,  

doop Wageningen 17-4-1729 

X Hendrik van Deelen 

Commissaris van Bloemendaal 

Wonende in de  Wolvestraat 

Heeft zus Willemijntje van Deelen, wonende te Amsterdam als erfgenaam, mocht zij overlijden dan zijn zuster Trijntje van Deelen getrouwd met Willem Beerns Ondertal, wonende te Deelen , de kinderen van zijn overleden zus Maria van Deelen(x Melchior Rolbach-> kinderen Elizabeth en Jan) 

Voor Jenneke is algehele erfgenaam haar moeder Johanna Annevelt, weduwe van Matthijs van Wijk -> bij haar overlijden aan haar zuster Maria van Wijk, huisvrouw van Aart van Baak en de 4 kinderren van haar overleden broer Jan van Wijk (van Petronella van Rooijen)

2.Johannes (Jan) van Wijck,  

zie volgende voorouder 

Doop 19-12-1730 Wageningen 

3.Maria van Wijck, 

* 17--,  overleden 10-5-1760 

X 31-5-1755 Wageningen 31-5-1755 Aert/Aart Hermens  van Baak  

Aart is al weduwnaar van Johanna Ros 

Doop 21-9-1732, overleden, begraven  27-7-1801 

Zoon van Herman van Baak en Elisabet van Suijlen

4. Cornelia van Wijk 

* , doop Grote Kerk ’s Hertogenbosch 27-6-1738 

5.Cornelia van Wijck,  

doop Doesburg 19-12-1742. Nederduits gereformeerd 

6.Tjitske/Tijske van Wijck,  

doop Wageningen 10-10-1745

* Wageningen 19-12-1730, overleden 1765

Lid Kleermakersgilde 

1759 Portier aan de Nudepoort waar hij woont 

Huijs en erf aan de Capelstraat 

Zie hiernaast doopinschrijving en trouwinschrijving 

 X Wageningen 15-2-1755 Peternell(a) van Rooijen/Roije 

* Wageningen 9-2-1730, overleden aldaar 28-2-1781 

Dochter van Jan van Rooijen en Hiltje/Heiltje van Manen

Petronella is gedoopt 9-2-1730 en begraven 28-8-1781 te Wageningen.  

In 1765 kocht Petronella grafnr. 196: Drie steenen staat erbij vermeldt. Zijn dit drie graven?. In 1781 wordt de bevolking geteisterd met de “Roode Loop” of wel dysentrie. Peterronella bezwijkt in dit jaar op 28-8-1781 aan deze ziekte. Zij wordt begraven met de Groote klok. Je betaald een X bedrag aan de kerk en de grote klokken beierden op de dag dat je werd begraven.  

Jan(Johannes) was Poortier aan de Nudepoort. Een poortwachter. Deze opende de deuren en inden het poortgeld. Hieronder een foto ter illustratie van het tijdsbeeld van de familie van Wijck.

Kinderen:

1. Matthijs 

* Wageningen 1756, overleden 19-9-1756 

2. Jantje(Jannetje),  

* 10-8-1759 doop Wageningen 12-8-1759, overleden 9-3-1834 

X Jan Wasmoth/Wasmuth 

* Wageningen 

3. Dirk (Derk),  

* Wageningen 26-9-1762. Zie volgende generatie 

4. Willem,  

* Wageningen 18-1-1766, dp 21-1-1766, overleden Rhenen 20-7-1849 

X 3-11-1791 Amsterdam  Marij Berends of Willems Onderstal 

Maria is woonachtig te Amsterdam wanneer zij trouwen 

* Deelen (Otterlo), doop 5-2-1769, overleden Wageningen 17-10-1832 

Dochter van Willem Berends Onderstal en Trintje Rikse of Riksdr, Trijntje Rijksen 

5. Johanna,  

doop Wageningen 7-4-1768

* Wageningen 26-9-1762, overleden Wageningen 10-6-1810

OT Wageningen 4-4-1789 

X Amsterdam Nolleke Cornelisse / Neuleke Cornelisdr. / Naleke Corniess aka

Arnolda van Rooijen

Nolleke woont in Amsterdam

Doop Wageningen 7-2-1764, overleden Wageningen 31-7-1805, begraven 3-8-1805 

Dochter van  Cornelis Teunisse en Gerritje Geritsen

Info: 

21-2-2015 Het volgende gevonden: 

Jantje Krift is geboren 3-7-1749 als dochter van Klaas Krift  en Gerritje Bransen / Geertje Geertse/Gerritje Gerrits. Zelfde persoon als onderstaande

Neulke Cornelisse/Neulke Teunisse is geboren 7-2-1764 als dochter van Cornelis Teunisse en Gerritje Gerritse.  Gerritje Gerritzen herX 22-2-1760 Cornelis Teunissen. Cornelis is weduwnaar van Neuleken Hermsen

Neulke Cornelisse en Jantje  Krift zijn halfzusters dus Hendrik Koning en Derk van Wijk zijn zwagers.  

Hendrik Koning, beroep soldaat. Hij ligt te Namen in Garnizoen. 

Waar heeft Dirk gewoond in Wageningen? 

Dirk heeft gewoond aan de Capelstraat A302, A303, 204.1,1248 hoek Kerkstraat.  

Op 30-1-1790 krijgt Dirk aan de Agterstraat het halve huijs, halve hof en halve bomgaer aan de Noordzijde.  

Deze gegevens komen van Anton C. Zeven uit de boeken “Wie woonde waar in Wageningen”.  

Hierin staat vermeld dat Dirk zwager van Hendrick Koning wordt genoemd.  Hendrick Koning is getrouwd met Jantje Crift (Krift) . Hendrik is metzelaarsknecht. Is hij door vererving een vermogend man? 

Er wordt door een magescheid een groot huis in tweeën gedeeld.  

Een deel aan Hendrik en Jantje en een deel aan Dirk en Naleken. 

Magescheid: 

Een huis, hof en bongaert i/d Agterstraat van outs genaamd Krifts Bongaert 

aan Hendrik Koning en Jantje Krift.  

Aan de noortsijde het halve huijs sig scheidende op de middelmuur met twee woningen aen voornoemde sijde van het huijs, dan nog den halve hof en halve bomgaer aan dNoordsijde, zoo als die tans door paele afgebaekt is. (Bijgeschreven: N.B. en word bedongen van het huijs dat niet sal moge verkoft werde als met voorkeur van den anderen). 

Dan word aan Derk en Naeleke toe en aenbedeelt het halve huijs a/d Suijtsijde tot a/d Middelmuer met de woninge aen die zijde staende, nevens de halve boomgaert en den halve hof aen de Suijtsijde aen de wederhelft dien Hendrik Koning en Jantje Krift echtel. boven zijn aen en toebedeeld en sullen de halve verponding en halve tiens door jeder half moete betaald worden. N.B. Tins 1790: Hendrick Koning, die met Jantje Krift, de laatste? Wageningse afstammeling van de familie Krift getrouwd was, en Derck van Wijk ieder de helft. Zij worden zwagers genoemd. Dit kan alleen als Naeleke Cornisse een halfzuster van Jantje Krift is. 

Kinderen:

1. Petronella 

Doop Wageningen 18-4-1790, overleden 24-8-1805 

Overleden 3 weken na de dood van haar moeder.

2. Jan 

De volgende voorouder, zie E. 

*17-2-1793

3. Cornelis  

* 17-4-1796, doop 21-4-1796, overleden Wageningen 8-4-1834 

Beroep: Kuipersknecht

Rond 1819 vertrekt hij, net als zijn broer Jan, naar Holland. In 1820 wordt hij, i.v.m. de verkoop van het ouderlijk huis in de Capelstraat genoemd als kuiper te Ouderkerk a/d Amstel. In 1838 oefent hij zijn vak nog steeds uit maar dan in Amsterdam.

Cornelis blijft in Amsterdam en heeft onder andere in 1828 in de Rechtboomsloot 42 gewoond. Cornelis is Nederlands Hervormd. Bij beroep staat Kuiper te Amsterdam/Ouwerkerk aan de Amstel. Ik heb de trouwakte van Cornelis en Maria en de geboorteakte van de eerste dochter Arnolda Catharina van Wijk

4. Gerrit  

Doop Wageningen 7-2-1799

Beroep: Bakker/broodbakker 

Nederlands Hervormd  

X Amsterdam 12-5-1824 Albertje Dekker 

Huwelijksgetuige Marten Dekker, vader.  

Doop Amsterdam 22-8-1794, overleden voor 1851 (gezien de bewoning in het register 1851-1853 waar zij niet meer wordt genoemd) geboorteakte aanwezig 

Beroep: Dienstbode 

Dochter van Marten Dekker, scheepstimmerman en Jannetje/Jannetie van der Linden

Hij woont in Wageningen in de Kerkstraat hoek Kapelstraat en in Amsterdam in  de Papenburgwijk 5  1303 en op 1-4-1853 Klein Kattenburg buurt 676. Later woont Gerrit aan Klein Wittenburgstraat 78.. De aktes van Gerrit zijn in mijn bezit.  

Gerrit vertrekt naar Amsterdam met zoon Dirk en zoon Marten. Zij hebben een dienstbode, Anna Maria Gijzelman waarmee zoon Dirk later trouwt. 

Is in 1820 bakkersknecht te Amsterdam. Hij is met Jan en Cornelis duidelijk op zoek naar betere vooruitgang dan zij in Wageningen kunnen krijgen. In 1838 is hij nog steeds werkzaam als bakker in Amsterdam. 

Uit bovenstaand blijkt dat eerst vader Gerrit hoofdbewoner is en later hij bij zijn zoon Dirk gaat inwonen. Dirk trouwt met de dienstbode, welke na dood moeder in huis kwam, Anna Claria Gijzelman.  

5. Jantje  

Doop 30-9-1802, overleden 13-10-1802

Jantje heeft 13 dagen geleefd. 

6. Jannetje  

Doop 28-5-1804, overleden 9-3-1823 

Jannetje is naaister van beroep en overlijdt op 18 jarig leeftijd in Wageningen

Bij wie hoort dit?  

Jantje doop 12-10-1802 Wageningen 

In 1818 woont zij met tantje Jantje in haar ouderlijk huis aan de Capelstraat. Wellicht is zij na de dood van haar vader bij tante Jannetje en oom Johannes Wasmoth in  huis genomen. In 1838 is zij betrokken bij de finale overdracht van de Capelstraat aan neef Jan van Wijk Willemszoon 

7. Nelke 

Doop. Overleden 24-8-1805, Begraven 26-8-1805 

Nelke is niet ouder geworden dan 2 jaar 

* Wageninen 13-2-1793, doop 17-2-1793

Overleden Roden 26-10-1858

X Amsterdam  9-8-1815 Marretje Korst

* Ankeveen 21-5-1794 overleden Roden 17-1-1859

Dv. Thomas Korst en Hilletje Pas

Kinderen:

1. Dirk

* Amsterdam 30-9-1816

2. Hendrik

* Amsterdam 30-4-1818

3. Nulleke

* Amsterdam 12-8-1822

4. Thomas

* Veenhuizen 7-6-1825

5. Jan

* Roden 29-10-1827

6. Arnoldus Martinus

* Roden 29-11-1829

7. Hilletje

* Roden 14-4-1832

8. Hendrik

* Roden 10-1-1834

9. Cornelis

* Roden 26-3-138

N.a.v. een artikel in De Krant, d.d. 26-1-2016 07:47   en een ander Rodersch onderzoek

Jan en Marretje van Wijk – van Amsterdam en Veenhuizen naar de Roderesch 

Het verhaal van Jan van Wijk en Marretje Korst is het verhaal van een gezin dat in de eerste helft van de negentiende eeuw verschillende keren opnieuw moest beginnen. Via Wageningen verhuisde ze naar Amsterdam vanwege economische redenen. Vanuit Amsterdam en Veenhuizen kwamen zij uiteindelijk terecht in Roden en daarna op de Roderesch. Daar bouwde Jan met zijn gezin een nieuw bestaan op als bakker. Hun kinderen groeiden er op en hun nakomelingen zouden later een groot deel van Drenthe en het Westerkwartier bereiken. 

Veel van wat we over Jan en Marretje weten, komt uit familieverhalen, genealogisch onderzoek en oude akten. Juist die combinatie maakt hun geschiedenis bijzonder. Soms bevestigen de akten een verhaal, soms zetten ze er juist een vraagteken bij. 

Veenhuizen, rond 1825 

Jan van Wijk werkte in Veenhuizen bij het derde gesticht van de Maatschappij van Weldadigheid. Hij was daar bakker. Zijn vrouw Marretje Korst werkte als linnenwerkster. 

Veenhuizen was in die jaren nog volop in ontwikkeling. De Maatschappij van Weldadigheid probeerde er een nieuwe samenleving op te bouwen voor wezen, bedelaars en andere mensen die volgens de ideeën van die tijd moesten worden opgevoed en aan het werk gezet. In de praktijk was het leven er hard en waren de omstandigheden lang niet altijd zoals men ze van tevoren had bedacht. 

De familie Van Wijk woonde daar met hun kinderen. De kinderen zaten niet opgesloten in het gesticht, maar konden zich vrij in de omgeving bewegen. Dat gaf hun ruimte, maar bracht ook gevaren met zich mee. 

Een gebeurtenis uit 1825 zou later een belangrijke rol krijgen in het familieverhaal. 

De overlijdensakte van 12 november 1825 

In het Archief van Noordenveld werd een oude overlijdensakte gevonden, onder de ingang van het Gemeentehuis. Hans de Vries, het hoofd van het archief, hielp bij het ontcijferen van het document. Dat is bij dergelijke oude akten niet eenvoudig. De inkt is in bijna tweehonderd jaar vervaagd en sommige woorden zijn nog maar moeilijk te lezen. 

De datum op de akte is 12 november 1825. 

Twee gestichtswachters van het derde gesticht in Veenhuizen hadden de tocht gemaakt naar het Huis te Westervelde. Dat huis wordt toen en ook nu bewoond door de familie Tonckens. In 1825 woonde er Johannes Tonckens, die toen burgemeester van Norg was. Hij was de betovergrootvader van Hans Tonckens, die met zijn schone borgvrouwe Tjitske boer en houtvester was op dezelfde borg. 

De twee wachters kwamen vanwege een tragisch ongeval. In de zesde wijk was een zesjarig jongetje verdronken. In de overlijdensakte wordt hij genoemd als Hermannus van Wijk. Achter zijn naam staat de bijzondere omschrijving: “een vondeling of verlatene wezen genoemd, want de ouders’ namen zijn niet bekend.” 

Dat laatste is opvallend, want we weten dat Jan van Wijk en Marretje Korst in diezelfde periode in het derde gesticht werkten en kinderen hadden. 

Hermannus was niet Hendrik 

Bij nader onderzoek kwamen er meer vragen. 

Eerst werd gedacht dat deze Hermannus misschien de Hendrik van Wijk was die in 1818 in Amsterdam was geboren. Dat leek een mogelijkheid, maar inmiddels is duidelijk dat dit niet kan. 

Er is namelijk een andere overlijdensakte gevonden waarin staat dat Hendrik van Wijk op 27 juli 1833 is overleden. Hij was toen vijftien jaar oud. Hij kan dus niet het zesjarige jongetje zijn geweest dat al op 12 november 1825 verdronk. 

De akten maken daarmee duidelijk dat Hermannus en Hendrik twee verschillende kinderen waren. 

Dat is belangrijk voor het verhaal van Jan en Marretje. Het eerdere idee dat de naam Hermannus in de akte een vergissing was en dat het eigenlijk om Hendrik zou gaan, moet worden losgelaten. De akten bewijzen het tegendeel. 

Wat er precies met Hermannus aan de hand was en waarom hij in de akte als vondeling of verlaten wees wordt omschreven, is daarmee nog niet opgelost. Wel staat vast dat er in het derde gesticht een gezin Van Wijk woonde en werkte en dat de kinderen zich buiten het gesticht konden bewegen. 

Het is mogelijk dat het verdrinken van Hermannus diepe indruk heeft gemaakt op Jan van Wijk. Binnen de familie is het verhaal doorgegeven dat deze gebeurtenis mede de reden was waarom Jan de Maatschappij van Weldadigheid de rug toekeerde. Dat is echter een familieverhaal en wordt niet rechtstreeks door een akte bewezen. 

De Norgervaart en de harde werkelijkheid van Veenhuizen 

Het vertrek van Jan en Marretje uit Veenhuizen moet ook worden gezien tegen de achtergrond van de problemen waarmee de Maatschappij van Weldadigheid in die jaren te maken had. 

Een goed voorbeeld is de aanleg van de Norgervaart. 

Men had er ten onrechte vanuit gegaan dat het hoogteverschil tussen de Smildervaart en de ligging van Veenhuizen niet zo groot was. Sluizen waren niet aangelegd. 

Toen de Norgervaart in 1823 feestelijk werd geopend en de dam werd doorgestoken, bleek hoe groot de fout was. Bijna de hele Smildervaart liep leeg, terwijl de Norgervaart overstroomde. Boten in de Smildervaart stootten op de grond.  

Dat was extra vervelend omdat juist via deze route het vervoer van wezen en bedelaars naar Veenhuizen moest plaatsvinden. 

Voor de mensen die vanuit Amsterdam kwamen, was de tocht naar Veenhuizen sowieso al een zware reis. De mensen zaten dicht op elkaar gepakt op de vrachtvaarders. Onderweg stierven veel wezen. 

Burgemeester Johannes Tonckens had het er maar druk mee. Er moesten voortdurend overlijdensakten worden opgemaakt. 

Tegen deze achtergrond probeerden Jan en Marretje met hun gezin hun eigen weg te vinden. 

Van Veenhuizen naar Roden 

Toen Jan en Marretje Veenhuizen verlieten, trokken ze naar het nabijgelegen Roden. Ze vonden een eenvoudig huisje aan het begin van het Oosteinde van Roden, aan de weg richting Peize. In het kadaster van 1832 komt dit overeen met de percelen 419 en 420. Deze stonden toen op naam van Tjepke Eenes, landbouwer te Roden. 

Rond 1830 hadden Jan en Marretje als buren onder anderen Jan Siegers, arbeider en inlands kramer, en Jan Weitering, timmerman. 

Toen ze in Roden kwamen wonen, hadden Jan en Marretje volgens de latere familiegegevens vier kinderen. 

Jan probeerde in Roden zijn vak als bakker voort te zetten. Volgens de familieoverlevering had hij aan de Brink van Roden een bakkerij. Maar waarschijnlijker is dat hij omstreeks 1830 bij Roelof Pieters Deodatus in dienst was.  

Deodatus was in die tijd dé bakker van Roden. Hij was geboren in 1765 en had een bakkerij tegenover de Brink, aan het Zuideinde, op nummer 158, op de hoek van de Heerestraat en de toenmalige Norgerweg, die destijds Riepenveldsterweg werd genoemd. 

Deodatus was getrouwd met Trientien Samuels Oosterhof, dochter van Samuel Eites Oosterhof. Ook de familie Oosterhof had een bakkerij, aan de Norgerweg op nummer 160. De Deodatussen en Oosterhofs woonden zelfs naast elkaar. 

Door zijn huwelijk met Trientien werd de positie van Roelof Pieters Deodatus als dorpsbakker nog sterker. De familie Deodatus was bovendien door afkomst en huwelijk verbonden met vooraanstaande families als de Krijthes, de Datema's en de Aukema's. 

Voor een jonge bakker uit Amsterdam was het daarom waarschijnlijk niet eenvoudig om in Roden voor zichzelf te beginnen. Een vreemde bakker zou nauwelijks kans hebben gehad om Deodatus concurrentie aan te doen. Het ligt daarom voor de hand dat Jan bij Deodatus in dienst was.  

Misschien was het zelfs Deodatus die Jan rond 1827 naar Roden liet komen om zijn bakkerij draaiende te houden. Deodatus was toen 62 jaar oud en overleed in 1830. Zijn zoon Roelf Roelfs Deodatus was in 1827 pas dertien jaar en dus nog veel te jong om de bakkerij over te nemen. 

Jan van Wijk kon in die situatie goed van pas komen.  

In 1830 werkte er overigens nog een andere knecht in de bakkerij: de 31-jarige Jan Jans Tonnis. 

Kinderen en een overlijden 

In de jaren dat Jan en Marretje in Roden woonden, groeide hun gezin verder.Uit de genealogische gegevens blijkt dat in de Roder periode nog drie kinderen werden geboren: 

Jan, geboren in 1827; 

Arnoldus Martinus, geboren in 1829; 

Hilletje, geboren in 1832. 

Maar het gezin kreeg ook een zwaar verlies te verwerken. Hun enige dochtertje Nulleke overleed in 1828, zes jaar oud. 

Hoewel Jan werk had en het gezin daardoor verder door de tijd kwam, zal het geen rijk bestaan zijn geweest. 

Daarbij was er nog een ander probleem. Jan en Marretje kwamen uit Amsterdam en Veenhuizen en waren daardoor buitenstaanders in een Drentse boerengemeenschap. 

De ouders en de twee oudste jongens zullen aanvankelijk waarschijnlijk vooral Hollands hebben gesproken. Hoe gemakkelijk werden ze in Roden opgenomen? Ging Marretje naar de kerk op de Brink en vond zij daar aansluiting bij andere vrouwen? En hoe ging het met de jongens?  

Derk was in 1830 veertien jaar en Hendrik twaalf. Gingen zij naar school? Leer­den zij daar Drents? Werden ze als stadse jongens eerst buitengesloten? 

We weten het niet precies. Maar dat er een verschil was tussen de nieuwkomers en de inwoners van Roden ligt voor de hand.  

Hoe werd een Van Wijk uiteindelijk een Van Wiek? 

Hermannus bleek niet Hendrik te zijn 

Een belangrijk onderdeel van de zoektocht naar de familie Van Wijk kwam aan het licht bij de overlijdensakte van 12 november 1825. Daarin wordt een zesjarige Hermannus van Wijk genoemd, die in de zesde wijk van Veenhuizen was verdronken. 

Omdat uit andere gegevens een Hendrik van Wijk, geboren in 1818, naar voren kwam, werd aanvankelijk aangenomen dat Hermannus en Hendrik dezelfde persoon waren. De gedachte was dat de naam Hermannus in de overlijdensakte mogelijk verkeerd was opgeschreven en dat het in werkelijkheid om de zesjarige Hendrik ging. 

Bij nader onderzoek bleek dat echter niet te kunnen kloppen. 

Er kwam namelijk een andere overlijdensakte tevoorschijn waarin staat dat Hendrik van Wijk op 27 juli 1833 overleed. Deze Hendrik was op dat moment nog in leven en kan daarom onmogelijk de zesjarige jongen zijn geweest die al op 12 november 1825 verdronk. 

Daarmee staat vast dat Hermannus en Hendrik niet dezelfde persoon waren. De eerdere aanname dat de in 1825 overleden Hermannus eigenlijk Hendrik van Wijk was, moet dus worden losgelaten. 

De akte van Hendrik uit 1833 is daarmee vooral belangrijk omdat deze een eerdere veronderstelling over de akte van Hermannus uit 1825 onderuit haalt. Het zijn twee verschillende kinderen, en daarmee blijft de identiteit en achtergrond van de in 1825 verdronken Hermannus voorlopig een afzonderlijke vraag binnen de geschiedenis van Jan en Marretje van Wijk. 

Van Roden naar de Roderesch 

In het begin van de jaren dertig veranderde de situatie opnieuw. 

Wanneer de jonge Roelf Roelfs Deodatus de bakkerij van zijn vader overneemt, is er voor Jan kennelijk geen plaats meer. Ook als zelfstandige bakker in Roden was er voor hem weinig ruimte. 

Het is mogelijk dat Deodatus hem heeft geholpen om een stukje grond aan de rand van de Roderesch te krijgen. Het is ook mogelijk dat dit na de dood van Roelof Pieters gebeurde en dat de familie Deodatus Jan richting de Roderesch heeft geholpen. 

Daar kon hij immers opnieuw als bakker beginnen. En waarom zou hij zijn oude klantenkring in Veenhuizen niet vanaf de Roderesch kunnen bedienen? Waarschijnlijk begon Jan vanuit Roden al met het bezorgen van brood in Veenhuizen. 

Het meel kwam van de standerdmolen achter het kerkhof, waar in die jaren Engberts Geerts van Esch molenaar was. 

In welk jaar Jan precies naar de Roderesch verhuisde, is niet helemaal zeker. Op de kadasterkaart van 1832 is er in ieder geval nog geen woning te zien. Daarom wordt ongeveer 1833 als mogelijk verhuisjaar genoemd. 

Aan de westkant van het meest zuidelijke akkercomplex van de Roderesch lagen strubben en hakhout. Het perceel, sectie H 192, was in 1832 eigendom van de markegenoten van Roden. Waarschijnlijk moest het hakhout eerst worden gekapt en gerooid voordat er een huis kon worden gebouwd. 

Volgens de overlevering kreeg het huisje een lemen vloer en een oven, passend bij het bakkerswerk dat Jan daar ging doen.  

Het huisje stond met de gevel naar het westen, aan het uiteinde van het Laontje, de latere Kaatsweg. 

Naast het huis kreeg Jan de beschikking over een aantal kleine stukjes bouwland. 

Jan en Pieter Willems: de eerste bewoners 

Jan van Wijk was niet de enige die zich daar vestigde. 

In 1834 werd iets zuidelijker, in hetzelfde gebied met strubben, een huisje gebouwd voor Pieter Willems, die tot dan toe in de Schoolstraat in Roden woonde. 

Pieter Willems was tussen 1770 en 1780 geboren in Tongeren in België. Hij verdiende de kost als inlands kramer en muzikant. 

Jan van Wijk en Pieter Willems waren de eerste bewoners van de Roderesch. Zij werden de stamvaders van grote families die in de negentiende en twintigste eeuw een belangrijk deel van het leven op de nieuwe nederzetting zouden vormen. 

Lange tijd waren zij daar de enige bewoners aan de rand van de es en het eindeloze Ronerveld, dat toen ook wel Rieperveld werd genoemd. Op de topografische kaart van 1855 staan alleen hun twee huisjes aangegeven. 

Het was een eenzame wereld achter de es, aan de rand van het dorpsgebied. In het voorjaar tot en met de late herfst waren er natuurlijk wel voortdurend boeren uit Roden aan het werk. Zij ploegden, mestten, zaaiden en oogstten op de akkers. 

Maar de nieuwe bewoners van de Roderesch woonden letterlijk aan de rand van de samenleving. 

De Roderesch zou uitgroeien tot een typisch negentiende-eeuws heidedorp, waar mensen woonden die aan de rand van de maatschappij stonden: muzikanten, inlandse kramers, losse arbeiders, bezembinders en anderen die niet gemakkelijk een vaste plek in het gewone boerenleven vonden. 

Jan en Marretje hoorden bij die eerste groep bewoners. 

De bakker van de Roderesch 

Op de Roderesch begon Jan zijn eigen broodbakkerij.  

In zijn plaggenhut had hij een lemen gedeelte en een oven. Daar werd voor dag en dauw gebakken. 

De verse platte stoeten werden vervolgens op een ezel geladen. Jan vertrok ermee naar Veenhuizen om de broden bij de Maatschappij van Weldadigheid af te leveren. 

Daar kende men hem nog. De man die ooit zelf in het derde gesticht had gewerkt, kwam nu terug als zelfstandige bakker. 

De tocht naar Veenhuizen duurde ongeveer twee uur heen en terug en liep waarschijnlijk via Steenbergen en Een. Het is goed mogelijk dat Jan niet altijd zelf ging en dat ook een van zijn zoons de broodbezorging deed. 

Het meel kwam nog altijd van de molen aan de zuidkant van het dorp. 

Het mooie verhaal over Jan als bakker en broodbezorger op de Roderesch is afkomstig uit de familieoverlevering. Wie de oorspronkelijke informant was voor het verhaal in Huizen en bewoners Roderesch is niet bekend. 

Het gezin groeit 

Jan en Marretje kregen ook op de Roderesch nog kinderen.  

Na de drie kinderen die in de Roder periode waren geboren — Jan in 1827, Arnoldus Martinus in 1829 en Hilletje in 1832, volgde in 1838 nog een zoon: Cornelis. Hij werd genoemd naar Jan's jongere broer in Amsterdam. 

Jan en Marretje waren toen allebei al bijna 45 jaar oud. 

In 1836 was hun dochter Hilletje overleden. Er waren toen nog vier jonge jongens in huis. Met de geboorte van Cornelis in 1838 was het gezin compleet. 

Het gezin was inmiddels stevig verbonden geraakt met de Roderesch, al bleef de band met Roden en Veenhuizen bestaan. 

De eerste sociale contacten 

Hoe het sociale leven van Jan en Marretje er precies uitzag, weten we niet. Maar er zijn wel aanwijzingen. Jan kwam geregeld bij mulder Van Esch in Roden en zal voor zijn werk en andere zaken regelmatig naar het dorp zijn gegaan. Daarnaast kwam hij natuurlijk in Veenhuizen vanwege zijn bakkerij en de broodbezorging. 

Voor Marretje moet het leven anders zijn geweest. De bewoning op de Roderesch en in Alteveer kwam pas later goed op gang. Haar wereld was daardoor klein. Een belangrijke buurvrouw was Grietje, de tweede vrouw van Pieter Willems. Zij was in 1833/1834 tegelijk met Marretje zwanger. Dat alleen al zal voldoende reden zijn geweest voor het nodige overleg tussen de twee vrouwen. Later kwam daar schoondochter Geessien bij. 

Voor de rest zullen de contacten van Marretje met de buitenwereld waarschijnlijk beperkt zijn geweest. In Roden had zij, behalve voor de kerkgang, vermoedelijk weinig te zoeken. De jongens zullen waarschijnlijk in Roden naar school zijn gegaan. Daar leerden ze Drents en kregen ze contacten met andere kinderen. 

Toen ze ouder werden, kwamen ze op de Rodermarkt en op de Pinkstermarkt in De Leek. Misschien kwamen ze ook wel eens in de stad. Ze moesten worden gekeurd voor de Nationale Militie en sommigen zullen inderdaad in militaire dienst zijn geweest. 

De familie in Wageningen, Amsterdam en Ankeveen 

Ondanks hun nieuwe leven in Drenthe waren Jan en Marretje hun familie in het westen niet vergeten. Er waren verwanten in Wageningen, Amsterdam en Ankeveen.  

Reizen was in die tijd echter bepaald niet eenvoudig. Als er contact was, zal dat vooral per brief zijn gegaan. 

Opvallend is dat de kinderen die in het noorden werden geboren, trouw werden vernoemd naar ouders, broers en zusters uit de familie. 

Het verleden bleef dus aanwezig. 

Misschien vertelden Jan en Marretje hun kinderen over hun eigen jeugd, over Wageningen, over Ankeveen en over hun tijd in Amsterdam.  

Een regelmatig bezoek aan de familie was praktisch uitgesloten. De spoorlijn tussen Groningen en het westen, die pas in 1870 werd aangelegd, hebben Jan en Marretje niet meer meegemaakt. 

Toch bleef er ook via officiële zaken een verbinding met Wageningen bestaan. In 1838 was er nog een familietransactie. 

Het ouderlijk huis in de Capelstraat was in 1820 door Jan en zijn broers en zuster, zijn zogenaamde Geschwister , verkocht aan hun tante Jannetje en oom Willem. 

Toen tante Jannetje overleed, liet zij haar helft kennelijk na aan haar neven en nichten. 

Jan, zijn broers Cornelis en Gerrit uit Amsterdam en zijn zuster Jantje gaven vervolgens toestemming om hun aandeel door te verkopen aan hun neef Jan uit Wageningen, de zoon van hun oom Willem van Wijk. 

Deze transactie leverde de broers een bedrag op. Ze hoefden daarvoor kennelijk niet naar Wageningen te reizen. Waarschijnlijk gingen de afspraken per brief heen en weer. 

Ook op deze manier bleef de band met de familie bestaan. 

De kinderen gaan hun eigen weg 

In de jaren veertig begonnen de zoons van Jan en Marretje hun eigen leven op te bouwen.  

Het bijzondere is dat meerdere zoons later eveneens in het bakkersvak terechtkwamen. 

In 1848 verlieten drie zoons het ouderlijk huis: 

Thomas werd bakkersknecht in Haren. 

Jan ging naar Haarlem. 

Arnoldus Martinus ging naar Onnen. 

Hendrik en Cornelis waren toen nog jong. Hendrik was veertien en Cornelis tien jaar. Zij zullen hun ouders op hun beurt hebben geholpen met het bakken en bezorgen van brood.  

De bakkerij was inmiddels dus niet alleen het werk van vader Jan, maar ook iets waarmee de jongens opgroeiden.  

In 1854 kwam Jan terug uit Holland. Hij nam toen de bakkerij over. 

Misschien was tegen die tijd de ezel inmiddels verruild voor een paard en een kar. 

Voor Jan van Wijk, die inmiddels de zestig was gepasseerd, kwam daarmee langzaam het moment om een stap terug te doen. 

Dirk en Geessien 

Ook in de familie gebeurde ondertussen veel. 

In december 1834 trouwde de oudste zoon Dirk. Hij was toen net achttien jaar oud en trouwde met de negen jaar oudere Geessien Alberts Hulsebos. 

Het was geen zogenaamde shotgun wedding. 

Geessien was de zus van Lute Hulsebos, die in 1825 als eerste een boerderijtje in het veld bij Alteveer had gebouwd. 

Dirk en Geessien vestigden zich in Alteveer. 

Het huwelijk zal in huize Van Wijk misschien wel voor enige opschudding hebben gezorgd. Dirk was nog zo jong. En wie moest vader Jan nu helpen met de broodbezorging naar Veenhuizen? 

Thomas was immers nog geen tien jaar oud. 

Misschien was er in Steenbergen een mooie bruiloft, waarbij Pieter Willems voor de muziek zorgde. 

Dirk werd later de stamvader van een tak van de familie die verder naar het Westerkwartier verhuisde. 

Jan Moezie 

Een andere tak bleef dichter bij de Roderesch. 

Een van de nakomelingen was Albert van Wijk, die bij het zogenaamde Poepenbos woonde. 

Albert kreeg een zoon die opnieuw Jan van Wijk heette. Deze Jan werd later vooral bekend als Jan Moezie. 

Aan die bijnaam zit een bijzonder verhaal. 

Jan Moezie sloot een weddenschap met de notoire slimmerik Jan Gerrits, die in zijn tijd ook wel de Koning van de Roderesch werd genoemd. 

De weddenschap liep erop uit dat Jan van Wijk een levende muis inslikte. 

Vanaf dat moment bleef de naam Moezie aan zijn nageslacht verbonden. Tot op de dag van vandaag dragen nakomelingen deze naam. 

Zo ook Ab Moezie, een zoon van Jan. 

Ook Ab was een opvallende figuur. 

Hij was een oprechte natuurliefhebber. Regelmatig reed hij op zijn brommertje,  in die tijd ook wel een stoomfiets genoemd, op zijn witte gympies richting de Norgerduinen. 

Ik vroeg mijn vader eens waarom Ab zulke witte gympies droeg. 

Zijn antwoord was: 

“Dan kan hij hard weglopen als hij betrapt wordt bij het spannen.” 

Spannen was voor Ab Moezie ongeveer wat tegenwoordig pornofilmpjes bekijken is. Met één verschil: Ab keek niet naar een scherm, maar zocht de tafereeltjes zelf op in de Norgerduinen. 

Bakker Jan en de volgende generatie 

Een andere zoon van bakker Jan van Wijk was zijn gelijknamige zoon Jan van Wijk, geboren aan de Peizerweg in 1827. 

Deze Jan bleef later op de ouderlijke stee aan het Laontje wonen, op de plek die tegenwoordig ongeveer tussen Kaatsweg 16 en 20 ligt. 

Zijn zoon Eltjo kreeg een dochter, Grietje. Zij trouwde met Jan van der Heide, de grootvader van de huidige bewoner met dezelfde naam. 

Eltjo had ook een zoon Jan. 

Deze Jan ging later wonen aan het verlengde van de Esweg. Tegenover zijn boerderij werd later het nog steeds bestaande woonwagenkamp Berkenheuvel gesticht. 

Op het bescheiden boerenerfje woont tegenwoordig zijn zoon Luut. 

Luut was lange tijd melkrijder, net als zijn vader Jan van Wijk. 

Voor zijn vader was dat werk echter geen vrije keuze. Hij kon moeilijk vast werk vinden. Steeds opnieuw werd hij door tijdelijke werkgevers weggestuurd. 

Ook zijn laatste baas wilde uiteindelijk van Jan af. 

“Geef mie dan papieren met,” smeekte Jan. 

De man was gelukkig de beroerdste niet. Hij schreef een briefje, vouwde het zorgvuldig dicht, verzegelde het en dichtlikte het. Daarna gaf hij het aan Jan. 

“Kiek, dit krieg ie met... geef dat moar an je volgende baos,” kreeg Jan als boodschap mee. 

Jan nam het briefje mee naar zijn volgende werkgever. 

Toen hij het afgaf, schoot die na het lezen in een vrolijke lach.  

“Waorom lach ie?” vroeg Jan.  

“Lees maor,” antwoordde zijn baas. 

Op het briefje stond: 

Dit is Jan van Wiek... 

Kej jij m bruuken... 

Ikke niet... 

De laatste jaren van Jan en Marretje 

In de jaren na 1840 bleef Jan van Wijk zijn bakkerswerk voor Veenhuizen voortzetten.  

Zijn opgroeiende zoons Thomas, Jan, Arnoldus Martinus, Hendrik en Cornelis zullen hem daarbij korte of langere tijd hebben geholpen. Dat zoveel van zijn zoons later zelf bakker werden, is opvallend. Het vak ging als het ware van vader op zoon. 

In 1848 gingen Thomas, Jan en Arnoldus Martinus hun eigen weg. Hendrik en Cornelis waren nog te jong en bleven voorlopig bij hun ouders. 

Toen Jan in 1854 terugkwam uit Holland, nam hij de bakkerij over. 

Voor vader Jan kwam daarna langzaam de tijd om het rustiger aan te doen. 

Jan en Marretje gingen de laatste jaren bij hun zoon wonen. 

Ze waren inmiddels oud geworden en hadden een leven achter de rug waarin ze meerdere keren opnieuw hadden moeten beginnen: vanuit hun eerdere leven in het westen naar Veenhuizen, van Veenhuizen naar Roden en vervolgens naar de Roderesch. 

Ze hadden armoede en onzekerheid gekend, maar ook een eigen bestaan opgebouwd. 

Jan had zijn vak als bakker nooit losgelaten. Zelfs toen hij niet meer voor een baas werkte, bleef hij brood bakken en bracht hij met zijn ezel, en later mogelijk met paard en wagen, zijn brood naar Veenhuizen. 

De plek die hij ooit als werknemer had verlaten, bleef zo onderdeel van zijn leven. 

Jan en Marretje overleden kort na elkaar. Jan van Wijk overleed in oktober 1858. Marretje Korst overleed in januari 1859. Ze werden beiden in Roden begraven. 

Ze lieten zeven zonen na en konden terugkijken op een leven waarin ze hun kinderen een toekomst hadden gegeven. 

Van Veenhuizen naar de Roderesch 

Het verhaal van Jan en Marretje is uiteindelijk het verhaal van een gezin dat steeds opnieuw een plek moest zoeken. 

In Veenhuizen werkte Jan als bakker en Marretje als linnenwerkster. Daar maakten zij de harde omstandigheden van de eerste jaren van de Maatschappij van Weldadigheid mee. De verdrinking van het jongetje dat in de akte van 1825 als Hermannus wordt genoemd, is daar een onderdeel van. Maar de akten laten inmiddels ook zien dat dit kind niet dezelfde persoon was als Hendrik van Wijk, die op 27 juli 1833 overleed. 

Die ontdekking verandert niet het verhaal van Jan en Marretje, maar maakt het juist zorgvuldiger. Niet alles wat ooit over de familie is verteld, kan zonder meer uit de akten worden bewezen. Sommige gebeurtenissen zijn familieoverleveringen, andere worden rechtstreeks door documenten bevestigd. 

Wat wel duidelijk naar voren komt, is de lange weg die Jan en Marretje hebben afgelegd. Van Wageningen naar Amsterdam in het westen, naar Veenhuizen. Van Veenhuizen naar Roden.  

En uiteindelijk naar de Roderesch, waar zij tussen de strubben aan het eind van het Laontje een eenvoudig huis bouwden. 

Daar begon Jan opnieuw als bakker. 

Voor dag en dauw werd het brood gebakken. De platte stoeten werden op een ezel geladen en naar Veenhuizen gebracht. Dezelfde plek waar hij ooit had gewerkt, werd nu zijn belangrijkste klant. 

Rondom Jan en Marretje groeide op de Roderesch een nieuwe gemeenschap. Hun kinderen trokken later verder, naar andere plaatsen in Drenthe en het Westerkwartier. Sommigen werden bakker, anderen kozen een ander beroep. Ze kregen grote gezinnen en hun nakomelingen zijn nog altijd terug te vinden in de omgeving. 

De geschiedenis van Jan en Marretje is daarmee ook het begin van een veel grotere familiegeschiedenis. Het verhaal over hoe Jan vanuit het westen naar Drenthe kwam, is doorgegeven door Jan Slofstra. Hij is vijf generaties van Jan van Wijk verwijderd, net als ik. Het zijn onze oud-ouders. En misschien is dat wel het mooiste aan dit soort familieonderzoek: een oude akte, een naam die niet klopt, een verhaal dat van generatie op generatie is doorverteld en een eenvoudige plaggenhut aan het einde van een zandweg kunnen samen ineens een leven zichtbaar maken dat bijna tweehonderd jaar geleden begon.

* Roden 30-11-1829, 16:00, overleden Paterswolde 2-5-1908 

Beroep: Bakkersknecht, bakker, broodbakker te Eelde (1860) 

X Haren 15-3-1854 Ana Willems Smit 

* Haren 1828, overleden 2-9-1859 

Dochter van Willem Alberts Smit, smid en Aaltje Roelfs Smit, wonende de Haren 

Huwelijksgetuige zijn Thomas van Wijk, 28 jaar bakker, wonende te Vries en Jan van Wijk, broer, bakker en wonende te Haarlem 

en een broer van Anna, Roelof Smit, smid en wonende te Haren. 

Beide wonende te Haren 

X Eelde 11-5-1861 Janna Nessing 

* Vries 3-3-1836, overleden Paterswolde 11-11-1903 

Beroep: Dienstmeid 

Dochter van Markus Nessing, landbouwer en Janna Bijmolt 

nalatenschap Arnoldus:

Fl. 565, 3 woningen met erf en een akkertje bouwland te Eelde en Vries. Eelde 4 ares en 7 centiares en te Vries 7 ares en 40 centiares. Dat zijn ongeveer 4 tennisbanen of 1/6 voetbalveld.

Mijn lijn gaat verder via Ana Willems Smit via haar zoon Jan.

Kinderen:

1. Jan van Wijk

* Onnen (Haren) 28-11-1854, overleden Eelde 11-4-1946

2. Annechien van Wijk

* Haren 14-5-1858, overleden Paterswolde 19-11- 1858

Arnoldus vestigt zich 31-5-1858 met Anna in Haren. Volkstelling 1874 woont hij in Eelde B 241. 

Het zit het gezin niet mee. Eerst overlijdt dochter Annechien op de leeftijd van anderhalf jaar en daarna moeder Anna op 31 jarige leeftijd.  

Het huis waar zij in wonen wordt in 1859 verkocht. Het gezin verhuist naar een ander pand, B241, alwaar vader Arnoldus een broodbakkerij begint. Arnoldus hertrouwt Janna Nessing.  

Jan ten Pas, vrijwillig medewerker van historisch vereniging ‘Ol Eel’ kon mij het volgende vertellen:

Op 28-5-1864 is het huis van Arnoldus Martinus in brand verwoest. Hij is nu gerouwd met Janna Neesing. 

Hij woont daar met Luite Wieringa en Adolf Heithuis (toekomstig schoonvader van de broer van Arnoldus) in Paterswolde, Wijk B95. Het huis was verzekerd maar de inboedel van Arnoldus niet. De burgemeester schreef 29-5-1864 een brief aan de Comm. van de Koningin. 

Eelde, Inv. nr 9: 29 mei 1864, nr 209: dat in de behuizing van Albert Hoenderken te Paterswolde, Wijk B95, bewoond door 3 huisgezinnen m.n. genoemd Adolf Heithuis, Arnold van Wijk & Luite Wieringa brand is ontstaan ten gevolge waarvan het huis geheel is afgebrand alsmede de inboedels van de beide eerstgenoemden en verder dat het huis tegen billijke brandschade is verzekerd, doch gene inboedels, terwijl de oorzaak der brand geheel onbekend is.  

Op 31-05-1864, nr 218 schrijft de burgemeester een brief aan Gedeputeerde Staten: Ik neem de vrijheid UEG hierbij over te leggen een adres (brief)van A. Van Wijk om eene collecte te mogen houden in de gemeenten Vries, Roden, Peize en Norg met beleefd verzoek hem dit te willen toestaan uit hoofde de man bekend staat als een zeer oppassend mensch, door de plaatsgehad hebbende brand van den 28 dezer als het ware alles verloren heeft en werkelijk ongelukkig is geworden.  

Op 20 juni 1864, nr 238 volgt dan nog de volgende brief: 

Onder terugzending van het adres van Arnoldus van Wijk, van beroep bakker te Paterswolde, ons ge …onleesbaar…bij resolutie van UEG van den 15 dezer hebben wij in antwoord op die resolutie de eer te berigten dat genoemde persoon in deze gemeente eene collecte heeft gehouden dewelke heeft opgebragt de som van f 90.  

Op 29 juli 1864 schrijft de burgemeester aan GS, dat de collecte door en voor Arnoldus van Wijk, bakker van beroep te Paterswolde, heeft opgebracht:  

Vries f 40, Roden f 32, Norg f 24 en Peize f 20. Met de opbrengst van Eelde heeft Van Wijk dus f 206 als startkapitaal. Waarschijnlijk net genoeg om zijn huisraad weer enigszins op orde te brengen

Op 20 juni 1864, nr 238 volgt dan nog de volgende brief: 

Onder terugzending van het adres van Arnoldus van Wijk, van beroep bakker te Paterswolde, ons ge …onleesbaar…bij resolutie van UEG van den 15 dezer hebben wij in antwoord op die resolutie de eer te berigten dat genoemde persoon in deze gemeente eene collecte heeft gehouden dewelke heeft opgebragt de som van f 90.  

Op 29 juli 1864 schrijft de burgemeester aan GS, dat de collecte door en voor Arnoldus van Wijk, bakker van beroep te Paterswolde, heeft opgebracht:  

Vries f 40, Roden f 32, Norg f 24 en Peize f 20. Met de opbrengst van Eelde heeft Van Wijk dus f 206 als startkapitaal. Waarschijnlijk net genoeg om zijn huisraad weer enigszins op orde te brengen.  

Bevolkingsregister Eelde 1861-1874, Arnold woont B241 

In deze akte kom ik kind Marretje tegen welke ik nog niet gevonden had. 

* Onnen (Haren) 28-11-1854 15:00 uur, overleden Eelde 11-4-1946

Beroep: Bakker

X Eelde 7-5-1881 Mina Rutgers

* Paterswolde 12-8-1859, overleden Eelde 4-7-1952

Beroep: Diensmaagd

Dv. Jan Harms Rutgers en Annechien Veenhuis

Kinderen: 

Kinderen: 

1. Annechien  

* Paterswolde 2-8-1881, overleden 12-1-1962 

X Eelde 23-3-1907 Jan van Hemmen 

* Aduard  9-7-1882, overleden 14-9-1968 

Beroep: Landbouwer 

Zoon van Antonie van Hemmen en Fennechien Vrieling 

2. Arnoldus Martinus van Wijk,  

*  Paterswolde 3-4-1883, overleden  

X Zuidlaren 18-5-1912 Grietje Abels 

* Gasteren( Anloo) 21-09-1886  

Dochter van Abel Abels en Geertruid Stoffers, logementhoudster 

3. Anna van Wijk,  

* Paterswolde 16-3-1885, overleden Beilen 17-12-1935  

X 4-11-1903 Beilen  Willem Pots 

* Beilen 23-2-1878, overleden Assen 14-09-1950 

Beroep: bakker 

Zoon van Gerrit Pots en Hillegien Snijder 

4. Jantje van Wijk,  

* Paterswolde 25-5-1887, overleden 9-4-1978 

X Eelde 19-6-1919  Francois Jozef Kniphorst 

*Paterswolde ( Eelde) 24-5-1897 15:00, overleden 25-5-1985 

Beroep: Landbouwer 

Zoon van Casper Everhard Kniphorst, vervener en Catharina Blom 

5. Jan van Wijk,  

* Paterswolde 25-8-1889 

6. Harm van Wijk,  

* Paterswolde 6-6-1891, overleden 19-10-1982 

X Zuidlaren 25-7-1923 Geertruida Liebe 

* Zuidlaren 14-11-1899, overleden 1-5-2003  103 jaar 

Dochter van Jan Liebe en Tietje Rabbens   

7. Markus/Max van Wijk,  

*  Paterswolde 10-3-1894, overleden 13-2-1980 

X 22-4-1926 Geertje Roeper/Roezer 

* Zuidbriek 8-5-1901, overleden 29-11-1982 

Begraven De Duinen Paterswolde 

Dochter van Harm Roeper, expediteur en Grietje Holthuis   

8. Egberdina van Wijk,  

* Paterswolde 1-2-1897, overleden 10-3-1897 

9. Egberdina van Wijk, 

* Paterswolde 24-1-1898, overleden Eelde 3-3-1933 

X Eelde 9-9-1920 Heero Nieborg 

* Slochteren 21-12-1891, overleden 24-12-1948 

Beroep: slager 

Zoon van Hisko Nieborg en Klaassien Blakema 

10. Mina van Wijk,  

* Paterswolde 1-5-1900, overleden Groningen 13-3-1924 

Geschiedenis Vennerstraat, café van Wijk

Aan de Vennerstraat, op de hoek met de Hoofdweg in Paterswolde, stond jarenlang Café Van Wijk. Het was niet alleen een café, maar maakte deel uit van een groter familiebedrijf met een winkel, een boerenbedrijf en verschillende vormen van handel. In de loop van de tijd werd het pand bovendien gebruikt als vergaderlocatie en later als theater, fotozaak en pizzeria. Daarmee veranderde de functie van het gebouw meerdere keren, terwijl de plek aan de Vennerstraat gedurende lange tijd een rol bleef spelen in het dorpsleven. 

De geschiedenis van het pand gaat terug tot het begin van de negentiende eeuw. Het stond vlak bij de historische ingang van het landgoed De Braak en was oorspronkelijk bekend als ‘De Tromp’. Tijdens de Franse tijd zouden er trompetters in het pand zijn ondergebracht. In verband daarmee werd ook de naam ‘Het Tromphuis’ gebruikt. Hoe dit precies is gegaan, is niet volledig uit de bronnen op te maken, maar de namen De Tromp en Het Tromphuis zijn met de geschiedenis van de plek verbonden. 

De omgeving van Paterswolde en Eelde maakte in deze periode grote veranderingen mee. Na de Slag bij Leipzig in oktober 1813 begon de Franse overheersing in Nederland snel af te brokkelen. Op 15 november 1813 verschenen de Kozakken voor de poorten van Groningen. In Paterswolde en Eelde werden later verhalen verteld dat ook Kozakken in het dorp waren gelegerd. Een van die verhalen houdt verband met hun contacten met de plaatselijke bevolking. Er werd zelfs beweerd dat in sommige Eelder families nog kenmerken van Kozakken zouden zijn terug te zien, bijvoorbeeld in haarkleur en gelaatstrekken. Daarvoor bestaat echter geen bewijs. Het gaat om een dorpsverhaal dat door de jaren heen is doorverteld en dat daarom wel onderdeel is geworden van de overlevering rond de plek, maar niet als historisch feit kan worden beschouwd. 

De geschiedenis van De Tromp was nauw verbonden met het nabijgelegen landgoed De Braak. In 1807 kocht ontvanger-generaal Ludolph Theodorus van Hasselt, eigenaar van De Braak, de panden aan de Vennersteeg die toen de nummers 164 en 165 droegen. Hij betaalde daarvoor ƒ 461. De panden waren afkomstig van de weduwe van Jan Cornelis Harms, een meester-timmerman en huizenbezitter die de huizen waarschijnlijk zelf had laten bouwen. 

In 1827 kwam De Braak in handen van Abraham Hesselink uit Sneek. Bij de bezittingen werd ook een behuizing genoemd die ‘De Tromp’ heette. In 1863 werd Dirk Hesselink eigenaar. Tot de bezittingen behoorden toen onder meer drie woonhuizen, bewoond door Jan Hartlief, Albert Bronsema en Hendrik Beerling. 

Na het overlijden van Dirk Hesselink en zijn vrouw Trijntje werden De Braak en de bijbehorende bezittingen verkocht. Op 15 mei 1888 vond een openbare veiling plaats in logement De Kraak, dat later bekend werd als het Familiehotel. De Groninger ondernemer Jan Evert Scholten werd de nieuwe eigenaar van de buitenplaats. Voor De Braak en de bijbehorende bezittingen betaalde hij ƒ 29.144,50. Ook enkele percelen land op de Nieuwe Akkers, langs de Vennersteeg, kwamen in zijn bezit. Volgens de koopakte mocht op die grond niet worden gebouwd. 

Ook De Tromp werd door Scholten gekocht. In het pand woonde op dat moment echter al Jan van Wijk, die er zijn eigen toekomst mee voor ogen had. 

Jan van Wijk was een ondernemer die verschillende activiteiten combineerde. Hij was bakker, koopman, caféhouder en winkelier. Op 7 mei 1881 trouwde hij met Mina Rutgers. In De Tromp woonde toen Mechelina Beerling, weduwe van Keun. Nadat zij het pand had verlaten, gingen Jan en Mina er wonen. Op 10 juni 1881 werden zij ingeschreven aan de Vennersteeg. Jan werd officieel geregistreerd als winkelier. 

In werkelijkheid was de onderneming inmiddels uitgebreider. Het huis functioneerde niet alleen als winkel, maar ook als café. Dat blijkt onder meer uit een aanvraag voor een drankvergunning in de periode waarin de nieuwe Drankwet werd ingevoerd. Daarmee werd het cafébedrijf van De Tromp ook officieel in de administratie zichtbaar. 

Toch zat er een opmerkelijke tegenstrijdigheid in de geschiedenis van het pand. Toen Jan van Wijk in 1888 eigenaar werd, stond in de koopakte een bepaling dat het pand niet mocht worden ingericht of gebruikt als danshuis, koffiehuis, bierhuis, herberg of tapperij. Ook mocht het niet worden gebruikt als openbare gelegenheid waar drank of verversingen werden verstrekt. Met andere woorden: Jan kocht een pand waarvoor volgens de koopvoorwaarden een caféfunctie niet was toegestaan, terwijl er tegelijkertijd sprake was van een café en een drankvergunning. 

Hoe deze tegenstrijdigheid juridisch precies is opgelost, is niet bekend. Er is geen verklaring gevonden die duidelijk maakt hoe de koopvoorwaarde en de verleende drankvergunning met elkaar konden worden verenigd. Vast staat wel dat de vergunning er kwam en dat Jan van Wijk het bedrijf voortzette. 

In 1888 kocht Jan De Tromp voor ƒ 1.250. Vervolgens liet hij het oude pand, dat inmiddels bijna honderd jaar oud was, afbreken. In 1889 werd een volledig nieuw gebouw neergezet. Het nieuwe pand was ongeveer 14 meter breed en 23 meter lang. In 1911 volgde opnieuw een verbouwing. Het werd het bedrijf van Jan en Mina van Wijk en zou uiteindelijk bekend komen te staan als Café Van Wijk. 

Het café vormde echter slechts een onderdeel van Jans ondernemingen. Naast het café had hij een winkel en een klein boerenbedrijf. Ook handelde hij in meel en later in kunstmest. De kunstmesthandel bleef zelfs tot in de Tweede Wereldoorlog bestaan. De winkel bleef eveneens jarenlang in bedrijf. De onderneming aan de Vennerstraat was daarmee geen café met toevallig wat nevenactiviteiten, maar een gecombineerd familiebedrijf waarin handel, landbouw, winkel en horeca naast elkaar bestonden. 

In de loop van de jaren kreeg het café ook een bredere functie binnen het dorp. Dorpsbewoners kwamen er niet alleen om iets te drinken, maar ook om elkaar te ontmoeten, zaken te bespreken en nieuws uit te wisselen. Verenigingen en organisaties gebruikten het café als vergaderlocatie. Zo kwam bijvoorbeeld het veefonds van Eelde-Paterswolde er bijeen. Het café was daarmee een plaats waar verschillende onderdelen van het lokale leven samenkwamen: het verenigingsleven, zakelijke contacten, handel en sociale ontmoetingen. 

Op 5 september 1925 droeg Jan van Wijk het cafébedrijf over aan zijn zoon Markus, de broer van mijn opa. Voor de overschrijving van de vergunning was toestemming nodig van Zijne Excellentie de Minister van Arbeid, Handel en Nijverheid. Een eerder verzoek tot overdracht was afgewezen, maar uiteindelijk werd de vergunning wel op Markus overgeschreven. De gelagkamer had toen een oppervlakte van 45,95 m². 

Op 7 april 1926 volgde ook de overdracht van een boerenbehuizing aan de Vennerstraat aan Markus. Daarbij hoorden een winkel, schuur, erf, tuin en bouwland. De koopsom bedroeg ƒ 8.000. Markus hoefde deze koopsom pas te betalen na het overlijden van zijn langstlevende ouder. Daarmee ging niet alleen het café, maar een aanzienlijk deel van het familiebedrijf van vader op zoon over. 

Markus van Wijk zette de onderneming voort en bleef de plek aanpassen aan de veranderende omstandigheden. In 1957 liet hij op het terrein het Maxwill Theater bouwen. Hij wordt daarbij ook aangeduid als Markus van Wijk, alias Max. Het theater kwam in een periode waarin Paterswolde groeide en het dorp nieuwe inwoners en nieuwe vormen van vrijetijdsbesteding kreeg. Het Maxwill Theater was een kleine bioscoop en theatercafé. Daarmee kreeg het terrein opnieuw een functie die aansloot bij de veranderingen in het dorp. 

Het Maxwill Theater bleef echter niet lang bestaan. In 1967 sloot het zijn deuren. Daarmee kwam een einde aan de bioscoop- en theaterfunctie op deze plek. 

Ook daarna bleef het pand in gebruik. Na de sluiting van de bioscoop en de horeca kreeg het achtereenvolgens andere bestemmingen. Zo kwam er onder meer een fotozaak, gerund door een zoon van de familie, en later een pizzeria. De verschillende functies laten zien hoe het gebouw zich in de loop van de tijd aanpaste aan veranderende behoeften. Wat begon als De Tromp en Het Tromphuis werd later het bedrijf van Jan en Mina van Wijk, vervolgens Café Van Wijk en het Maxwill Theater, en daarna een fotozaak en pizzeria. 

Ook Mina Rutgers, de vrouw van Jan van Wijk, bleef onderdeel van de herinnering aan het bedrijf. Zij werd later aangeduid met de bijnaam ‘Muigie Mina’. De precieze betekenis en herkomst van ‘Muigie’ is niet met zekerheid vastgesteld. Het kan een lokale bijnaam of verbastering zijn geweest, mogelijk verbonden aan haar karakter, uiterlijk of een persoonlijke eigenaardigheid. Daarover is geen betrouwbare verklaring gevonden. Wel laat de bijnaam zien hoe mensen binnen een dorpsgemeenschap naast hun officiële naam ook onder een bijnaam bekend konden worden en hoe zo'n naam soms lang bleef voortleven. 

De officiële documenten laten vooral zien wie iemand was volgens de administratie: eigenaar, winkelier, caféhouder, koper of verkoper. Een bijnaam als ‘Muigie Mina’ vertelt iets anders, namelijk hoe iemand binnen de gemeenschap werd aangeduid en herinnerd. Juist daarom kunnen dergelijke namen een waardevolle aanvulling vormen op de zakelijke en officiële geschiedenis van een familie en een pand. 

Aan de Vennerstraat kwamen in de loop van ruim anderhalve eeuw veel verschillende activiteiten bij elkaar. Het pand stond bij De Braak, kende de naam De Tromp en werd verbonden met verhalen uit de Franse tijd. Jan en Mina van Wijk maakten er vanaf het einde van de negentiende eeuw hun bedrijf van. Er was een winkel, een boerenbedrijf, handel in meel en kunstmest en een café. Later nam Markus het bedrijf over en werd op het terrein het Maxwill Theater gebouwd. Na de sluiting daarvan kwamen er andere ondernemingen in het pand. 

Ook tijdens de bevrijding kreeg de plek een plaats in de lokale herinnering: na de bevrijding sliepen er Canadezen. Daarmee werd opnieuw een gebeurtenis aan de lange geschiedenis van het gebouw toegevoegd. 

De geschiedenis van de plek is daarmee vooral een geschiedenis van verandering. Het gebouw en de ondernemingen veranderden mee met de omgeving en met de behoeften van de bewoners van Paterswolde. Van een pand dat in de negentiende eeuw bekendstond als De Tromp, via het familiebedrijf van Jan en Mina van Wijk en het latere Café Van Wijk, tot het Maxwill Theater, de fotozaak en de pizzeria: de bestemming veranderde meerdere keren. 

Wat door die veranderingen heen zichtbaar blijft, is dat de plek aan de Vennerstraat lange tijd een functie had binnen het dagelijks leven van Paterswolde. Mensen kwamen er voor handel, voor de winkel, voor het café, voor vergaderingen, voor het boerenbedrijf, voor het theater en later voor andere ondernemingen. Het was geen monumentaal gebouw dat zijn betekenis ontleende aan één gebeurtenis, maar een plek die betekenis kreeg door het gebruik ervan en door de mensen die er werkten, woonden en elkaar ontmoetten. 

De geschiedenis van Café Van Wijk is daarmee verbonden met de geschiedenis van Paterswolde zelf: met de overgang van een agrarische dorpsgemeenschap naar een veranderende woonplaats, met nieuwe vormen van handel en ontspanning en met families die hun bedrijf van de ene generatie aan de volgende doorgaven. De namen De Tromp, Het Tromphuis, Café Van Wijk en Maxwill Theater markeren verschillende perioden in die geschiedenis. Het pand veranderde, de functies veranderden en uiteindelijk verdwenen ook de oorspronkelijke ondernemingen. Wat resteert, is de documentatie en de herinnering aan een plek waar gedurende vele jaren een deel van het dagelijkse leven van Paterswolde zich afspeelde.  

Mijn herinneringen 

Moeder Jannie kon koken als de beste. Ik vond het altijd een genot om bij hen te eten. Naar verluidt had zij haar kookopleiding in Zwitserland gevolgd.  

Toen mijn ouders en  zijn zus Mina en Huub 25 jaar getrouwd waren, hebben zij samen een feest in het café gegeven. De tafels waren de hele avond goed gevuld, de consumpties vloeiden rijkelijk en de band bleef maar spelen. Ik herinner me dat ik mijn vader later op de avond nog wat geld aan de band zag toestoppen, zodat ze vooral nog even door zouden spelen. 

Tinus heeft die avond zichtbaar genoten.